31-03-2026, 17:53

Müasir cəmiyyətdə aqressiyanın səbəbləri: mikrobiota, metabolizm və davranış

Müəllif Yəhya Bayramov. 

Müasir cəmiyyətdə aqressiyanın artması, xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr arasında qəddarlığın çoxalması adətən psixologiya, sosiologiya və tərbiyə çərçivəsində izah olunur. Lakin bu fenomenin bioloji komponenti də mövcuddur və geniş müzakirə olunmur.

Endogen alkoqol: fizioloji norma

Normal şəraitdə spirtli fermentasiya insan metabolizminin bir hissəsi deyil. Buna baxmayaraq, bağırsaq mikrobiotasının fəaliyyəti nəticəsində çox kiçik miqdarda etanol (“endogen alkoqol”) daim sintez olunur.

Əsas xüsusiyyətlər:

• Mənbə — bağırsaq mikrobiotasının metabolik fəaliyyəti 
• Konsentrasiya — 0,001–0,015 mq/l 
• Klinik əhəmiyyəti — yoxdur 

Bu minimal miqdarların hüceyrə membranlarının tənzimlənməsində və enerji mübadiləsində rol oynaya biləcəyi ehtimal edilir.

Avtopivə sindromu: patoloji vəziyyət

Nadir hallarda fermentasiya prosesi nəzarətdən çıxaraq “avtopivə sindromu” (bağırsaq fermentasiya sindromu) adlanan klinik vəziyyətə gətirib çıxara bilər.

Mexanizm

Mayayabənzər göbələklər (Saccharomyces cerevisiae, Candida spp.) və ya bəzi bakteriyalar qida ilə daxil olan karbohidratları aktiv şəkildə fermentasiya edərək etanol istehsal edir.

Klinik əlamətlər

• başgicəllənmə 
• koordinasiya pozğunluğu 
• koqnitiv disfunksiya 
• alkoqol intoksikasiyasına bənzər simptomlar 

Bu zaman xəstə alkoqol qəbul etməsə də, qanda etanol səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcəyə çata bilər.

Etioloji faktorlar

• uzunmüddətli antibiotik qəbulu (mikrobiotanın pozulması) 
• yüksək şəkərli və sürətli karbohidratlı qidalanma 
• mədə-bağırsaq xəstəlikləri (Kron xəstəliyi, şəkərli diabet, qısa bağırsaq sindromu) 

Aqressiv davranışla əlaqə

Bağırsaqdaxili fermentasiya ilə aqressiya arasında əlaqə biokimyəvi mexanizmlərlə izah olunur.

1. Asetaldehidin toksik təsiri

Etanol orqanizmdə asetaldehidə çevrilir — bu isə yüksək toksik maddədir.

Nəticədə:

• neyroiltihab inkişaf edir 
• qıcıqlanma artır 
• impuls nəzarəti zəifləyir 

2. Xroniki intoksikasiya effekti

Daimi etanol sintezi zamanı insan subklinik intoksikasiya vəziyyətində ola bilər.

Alkoqol prefrontal korteksə təsir edərək aşağıdakı funksiyaları zəiflədir:

• sosial davranış 
• özünüidarə 
• emosional tənzimləmə 

Bu səbəbdən zəif stress belə qeyri-proporsional reaksiyalara səbəb ola bilər.

3. “Bağırsaq–beyin” oxunun pozulması

Bağırsaq mikrobiotası neyromediatorların sintezində əsas rol oynayır.

Serotoninin təxminən 90%-i bağırsaqda sintez olunur.

Disbalans nəticəsində:

• serotonin səviyyəsi azalır 
• təşviş artır 
• aqressiv davranış formalaşır 

4. Qidalanma faktoru

Müasir rasion (şəkər və ultra-emal olunmuş məhsulların çoxluğu) fermentasiya üçün optimal mühit yaradır.

Bu, populyasiya səviyyəsində “fon aqressiyası”nın formalaşmasına səbəb ola bilər.

Fermentasiyanı stimullaşdıran məhsullar

Əsas substrat sadə karbohidratlardır:

• şəkər və siroplar 
• şirniyyat məhsulları 
• ağ un və çörək məhsulları 
• kartof, qarğıdalı 
• şirin meyvələr və qurudulmuş meyvələr 
• qazlı və şirin içkilər 

Bu məhsullar sürətlə qlükozaya çevrilərək göbələklərin artımını stimullaşdırır.

Aqressiyanı artıran əlavə qida faktorları

• Trans yağlar — aqressiya ilə əlaqələndirilir 
• Ultra-emal olunmuş qidalar — mikrobiotanı pozur 
• Mikronutrient çatışmazlığı (Mg, B6, B12, D vitamini) — neyromediator sintezini zəiflədir 

Korreksiya yanaşmaları

1. Substratın məhdudlaşdırılması

• şəkərin çıxarılması 
• sürətli karbohidratların azaldılması 

2. Mikrobiotanın bərpası

• probiotiklər 
• balanslı qidalanma 

3. Antifungal terapiya

• yalnız tibbi göstərişlə 

Antimikrob təsirli məhsullar

• sarımsaq, soğan, zəncəfil — fitonsidlər 
• limon suyu, alma sirkəsi — pH azalması 
• yaşıl tərəvəzlər — lif mənbəyi 
• kokos yağı — kapril turşusu 

Diaqnostika

• qlükoza yük testi və etanol ölçümü 
• mikrobiota analizi 
• koproqram 

Praktik tövsiyələr

Ümumi

• kifayət qədər su qəbulu 
• tez-tez qəlyanaltıdan imtina 
• qidalanmanın tədricən normallaşdırılması 

Qidalanma

Səhər:

• yumurta 
• avokado 
• göyərti 
• bitki çayı 

Nahar:

• zülal (balıq, quş əti) 
• tərəvəzlər 
• zeytun yağı 
• sarımsaq 

Çıxarılmalıdır:

• şirin içkilər 
• yeməkdən sonra meyvə 
• ağ çörək 

Təbii antiseptiklər

• mixək (evgenol) 
• oregano 
• seylon darçını 
• zerdeçal 
• fenxel, zirə 
• qara istiot 

Fitoterapiya

Antifungal və ödqovucu təsirli bitkilər:

• acı yovşan 
• palıd qabığı 
• toloknyanka 
• kalendula 
• pijma 

İstifadə:

• kurs: 10–14 gün 
• dəmləmə: 1 x.q. / 200 ml su 

Məhdudiyyətlər

• hamiləlikdə istifadə olunmur 
• qastrit və xora zamanı ehtiyatla 
• öd daşı xəstəliyində əks göstərişdir 

Nəticə

Bağırsaq mikrobiotası, metabolizm və davranış arasındakı əlaqə aktiv şəkildə tədqiq olunur.

Avtopivə sindromu nadir olsa da klinik əhəmiyyətə malikdir. Bununla yanaşı, hətta bu sindrom olmadan belə qidalanma və mikrobiota vəziyyəti beyin neyrokimyası və davranış reaksiyalarına təsir göstərə bilər.

Beləliklə, aqressiya və emosional qeyri-sabitlik yalnız psixoloji deyil, həm də metabolik və bioloji əsaslara malik ola bilər.